Алматылық ғалымдар Ақтөбедегі көне құлпытастарды «сөйлетпек»

Мамандар біздің өңірден 334 құлпытасты жан-жақты зерттеп, олардағы жазбаларды хатқа түсіріп алды, деп хабарлайды City04.kz

Естеріңізге сала кетелік, Ақтөбе облысына Алматыдағы Р. Сүлейменов атындағы шығыстану институтының мамандарынан құралған экспедициялық топ келіп, бірнеше қорымдағы көне құлпытастарға зерттеу жүргізуде.

Облыстық тарихи-өлкетану музейінде ұйымдастырылған дөңгелек үстелде осы жұмыстардың бастапқы қорытындылары жария етілді. Араб тілі маманы Бағдат Дүйсеновтің айтуынша, құлпытастарды зерттеу жұмыстары Ақтөбе қаласының Сүт зауыты ауданындағы ескі қорымнан басталған. Бұл жерден араб қарпімен жазылған 18 құлпытас табылған. Солардың бірі — белгілі қоғам қайраткері Бақытжан Қаратаевтың зиратына қойылған құлпытас.

— Бұл қорымда Бақытжан Қаратаев, Нұрпейіс Байғанин сынды тұлғалардың жатқанын жергілікті жұрт бұрыннан біледі. Бақытжан Қаратаевтың басына қойылған құлпытаста оның өмірінен бірқатар деректер берілген. Мысалы, оның 1860 жылы Гурьев қаласында туып, 1934 жылы Ақтөбеде қайтыс болғаны жазылған, — дейді Бағдат Дүйсенов.

Мамандар екі апта уақыт ішінде Сүт зауыты ауданындағы ескі қорымнан басқа, Қарғалы су қоймасы маңындағы Қызылтам қорымында, Алға ауданының Бестамақ ауылындағы Есет батыр Көкіұлы қорымында, Қобда ауданындағы Абат-Байтақ қорымында, Сарытоғайдағы Шәкен ишан мешіті маңындағы қорымда, Хромтау ауданы аумағындағы Бекқұл әулие қорымында, Мұғалжар ауданындағы Жұбановтар әулетінің қорымында және Әйтеке би ауданындағы Жолай-Жүсіп қорымында болып, ХVIII-XIX ғасырлардан қалған ескерткіштерді зерттеген.

Бұлардың арасында Абат-Байтақ қорымында мамандар үш күн бойы жұмыс істеп, 220 құлпытас ескерткіштерін тіркеуге алған.

— Абат-Байтақ қорымында үш күн аялдап, жоспардағыдан ұзағырақ жұмыс істеуге тура келді. Өйткені осындағы көне құлпытастарды түгел тізімдеп, суретке түсіріп, олардағы жазуларды көшіріп алуға тырыстық. Әзірге тек 60-70 тас қана оқылды. Басқаларының деректері кейінірек белгілі болады. Қазіргі оқылған деректерге қарап, мұнда батыр, би сынды бірқатар қайраткер тұлғалар бар деп болжадық. Ал Шәкен ишан қорымында халпе, хазірет дәрежесіндегі діни қайраткерлердің құлпытастары кездесті, — деді Бағдат Дүйсенов.

Қорымдардан табылған деректерге мамандар генеалогиялық тұрғыдан да талдау жасайды. Абат-Байтақ қорымында, мысалы, табын руының адамдарына қойылған құлпытастар көбірек кездеседі екен. Мамандардың айтуынша, құлпытасты қоюшылар туралы деректердің арасынан Дәуіт батырдың да есімі кезіккен. Қызылтам қорымында шекті, жағалбайлы, қырғыз руларының адамдары жерленген, олардың ішінде құлпытастарында би, батыр деп көрсетілген тұлғалар, бірен-саран болса да кездесіпті. Ал Есет батыр қорымынан Кіші жүздің көптеген руларының өкілдерімен қатар, сұлтандардың құлпытастары да ұшырасқан.

Мамандар бұл деректердің әлі де өңделіп, кейбірі архив мағлұматтарымен салыстырыла зерттеліп, содан соң ғана ғылыми айналымға енгізілетінін айтты.

Ал ескерткіштерді зерттеу және қорғау саласында ұзақ жылдар бойы еңбек еткен маман, өлкетанушы Бекарыстан Мырзабай біздің өңірдегі құлпытастарды зерттеу ісін жеделдету керектігін баса айтты.

— Экспедиция барысында осыдан 15-20 жыл бұрын бүп-бүтін, жазулары айқын тұрған құлпытастардың бүліне бастағанын байқадым. Демек, біз болашақта бұл тастарда сақтаулы тұрған деректерден мүлде айырылып қалуымыз мүмкін. Сондай-ақ, құлпытастар жоғалып кетіп те жатады. Жазушы Әбіш Кекілбаев тарихи туындыларын жаза жүріп, Әбілқайыр хан жерленген Хан моласы қорымына арнайы келген сапарында сол жерден 100-ден аса көне құлпытас көргенін айтқан еді. Ал беріректе осы жерде зерттеу жұмыстары қолға алынғанда, небәрі 41 құлпытас қалған болып шықты, — деді Бекарыстан Мырзабай.

Дәулет Керей

НОВОСТИ АКТОБЕ
Если вы заметили ошибку, выделите необходимый текст и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редакции

Комментарии

Спорт
Уже на 7-ой минуте встречи Олег Чернышов отметился точным ударом, выведя красно-белых вперед. На это номинальные гости ответили голом Куаныша Бегалина, который стал первым пропущенным мячом для актюбинцев в этом сезоне. В конце первого тайма Бобан Джорджевич вывел «Актобе» вперед уверенно реализовав одиннадцатиметровый. Под занавес встречи Адильхан Танжариков забил третий мяч. А уже в добавленное время Виталий Волков установил окончательный счет в матче. П...
Культура
В музее искусств Актобе проходит выставка художницы Татьяны Дундыч «Храмы и места силы», посвященные сакральным местам Казахстана и других стран. По словам научного сотрудника музея Инкар Алибековой, одна из первых работ художницы посвящена мавзолею Ходжи Ахмета Яссауи и выполнена в графике. «У нее были замечательные педагоги по истории искусств в Алматы и в Киеве, которые передали ей эту любовь. С тех пор она всегда старалась посетить храмы там, где бывал...
Общество
После нашумевшей драки старшеклассниц в Актобе заявления об увольнении по собственному желанию подали директора трех школ, в которых учились девочки. Случай с подростками разбирала спецкомиссия, по окончании работы которой педагоги и решили уволиться. Их заявления подписали в районном отделе образования. Однако областное руководство назвало такое решение поспешным. Директоров вернули в школы. А наказание понес глава районного отдела образования. «Руководит...
Общество
Актюбинские предприятия задолжали своим рабочим 44 миллиона тенге. Положенных выплат ожидают порядка 150-ти человек. Это бывшие сотрудники компаний, занимавшихся добычей сыпучих материалов, бурением нефтяных и газовых скважин. Оба товарищества в настоящее время признаны банкротами. Между тем, как сообщили в Управлении по инспекции труда, с начала года защищены права двух тысяч семисот рабочих, им выплачено порядка четырехсот миллионов тенге. Бауыржан Ураза...
Общество
Они пропали с прилавков торговых точек, при этом спрос на них растет с каждым днем, чтобы найти, спички людям приходится обходить сразу несколько магазинов. Раньше спички не входили в список ходовых товаров, однако сейчас в Актобе их стало затруднительно найти в магазинах, передает сайт телеканала КТК. Продавцы отмечают, что проблема возникла еще в конце лета. Торговцы сами не понимают, откуда появился дефицит товара. Раньше подобных ситуаций не возникало,...
Криминал
24-летний актюбинец обманным путем оформил на своего друга два онлайн-кредита, передает корреспондент МИА «Казинформ» со ссылкой на департамент полиции Актюбинской области. 18 сентября в полицию обратился 22-летний актюбинец, который сообщил о факте интернет-мошенничества, совершенного его другом. Он рассказал, что в мае 2020 года его друг оформил без его ведома онлайн-кредит в 2 кредитных организациях. Как оказалось, ранее задержанный и находившийся под п...
Бизнес
В Актобе завершился конкурс грантов на открытие бизнеса по программе «Дорожная карта бизнеса-2020». О конкурсе грантов в ходе выступления на площадке региональной службы коммуникаций рассказал руководитель управления предпринимательства Нурхан Тлеумуратов. По словам Н. Тлеумуратова, на конкурс грантов поступило в этом году 204 заявки, из них в результате работы комиссии было отобрано 34 лучших проекта. «В этом году на финансирование грантов из бюджета было...
Общество
Проект запущен при поддержке посольства Израиля в Казахстане. Социальный проект школа-мастерская «Қадам» реализуется с целью вовлечения родителей детей с аутизмом в трудовую деятельность, в самореализацию с перспективой трудоустройства и открытия своего дела. На первом этапе реализации проекта участвуют 14 мам ОО «Ассоциация родителей детей с аутизмом «РАСтемка». Они будут постигать азы швейного дела, учиться применять навыки не только в бытовой повседневн...
Спорт
«Актобе» в матче третьего тура Первой лиги победил с крупным счетом «Байконур» – 5:0.«Актобе» – «Байконур» – 5:0. Голы: Олег Чернышов 1, Бобан Джорджевич 25, 61, Владислав Прокопенко 41, Рифат Нурмугамет 88. Предупреждения: Танжариков Адильхан 22, Темирхан Рустам 45+1, Джорджевич Бобан 77, Жахаев Айбол 89. «Актобе»: Нарзикулов Жасур (к), Куаджа Куасси, Джорджевич Бобан, Танжариков Адильхан (Саулет Ардак 67), Темирхан Рустам, Кукеев Жамбыл (Нурмугамет Рифат...